Bài 8: Hàm (function) trong Python

Bài 7 bạn đã gom dữ liệu bằng dictionary. Giờ ta học cách gom hành động: hàm (function) — một khối lệnh có tên, viết một lần rồi gọi lại nhiều lần. Hàm là bước ngoặt giúp code từ “chạy được” thành “gọn gàng, dễ đọc, dễ sửa”. Cuối bài bạn viết lại chương trình quản lý điểm bằng các hàm sạch sẽ.

⏱️ Cách học bài này (~30 phút): đọc def/tham số/return (10’), tự gõ và chạy các bài thực hành (12’), xem lỗi thường gặp (4’), tự kiểm + lưu code mang về (4’).

Mục tiêu bài học

Sau bài này bạn sẽ:

• Định nghĩa hàm bằng def và gọi hàm.
• Truyền tham số và lấy kết quả bằng return.
• Phân biệt return và print.
• Dùng tham số mặc định — và tái tổ chức chương trình bằng hàm.

Nội dung: hàm trong Python

1. Định nghĩa & gọi hàm

Dùng def, đặt tên, thân hàm thụt lề:

def chao(ten):
    print(f"Xin chào, {ten}!")

chao("Lan")     # gọi hàm → Xin chào, Lan!
chao("Nam")     # gọi lại, không cần viết lại code

ten là tham số — dữ liệu bạn truyền vào mỗi lần gọi.

2. return — trả kết quả về

print chỉ hiển thị; return trả giá trị để dùng tiếp:

def tinh_tong(a, b):
    return a + b

kq = tinh_tong(2, 3)   # lấy kết quả vào biến
print(kq)              # 5
print(tinh_tong(10, 5) * 2)  # dùng trực tiếp → 30

⚠️ return ≠ print. Hàm chỉ print thì không lấy lại được kết quả để tính tiếp. Cần dùng kết quả → phải return.

3. Tham số mặc định

Gán sẵn giá trị cho tham số khi không truyền:

def chao(ten, loi="Xin chào"):
    print(f"{loi}, {ten}!")

chao("Lan")                 # Xin chào, Lan!
chao("Nam", "Chào buổi sáng")  # Chào buổi sáng, Nam!

Code mẫu có chú thích: quản lý điểm bằng hàm

Tái tổ chức chương trình điểm (Bài 4–5) thành các hàm gọn:

def xep_loai(diem):
    if diem >= 8:
        return "Giỏi"
    elif diem >= 6.5:
        return "Khá"
    elif diem >= 5:
        return "Trung bình"
    return "Yếu"

def trung_binh(ds):
    return sum(ds) / len(ds)   # sum() cộng cả danh sách

diem_list = [8, 6.5, 9, 4]
tb = trung_binh(diem_list)
print(f"Trung bình: {tb:.2f}")   # Trung bình: 6.88
print(f"Xếp loại: {xep_loai(tb)}")  # Xếp loại: Khá

Mấu chốt: mỗi hàm làm một việc rõ ràng (xep_loai, trung_binh), có return để dùng kết quả, và tái dùng được ở bất cứ đâu.

Bài thực hành code (tự gõ)

Bài 1 — Hàm chào: viết def chao(ten) in “Xin chào, <tên>!”, rồi gọi với 2 tên khác nhau.

Bài 2 — Hàm tính diện tích: viết def dien_tich(dai, rong) trả về dài × rộng; in diện tích hình 5×3.
✅ Gợi ý: dùng return, rồi print(dien_tich(5, 3)).

Bài 3 — Tham số mặc định: viết def tinh_thue(gia, thue=0.1) trả về tiền thuế; gọi một lần dùng mặc định, một lần truyền thue=0.08.

Lỗi thường gặp & cách sửa

• Quên return → hàm trả về None; kq = ham() ra None. Cần kết quả thì phải return.
• Nhầm return với print → in ra thì thấy, nhưng kq = ham() không dùng được. Xem lại mục 2.
• Sai số/thứ tự tham số → dien_tich(5, 3) khác dien_tich(3, 5) nếu bạn hiểu nhầm vai trò; đặt tên tham số rõ ràng.
• IndentationError → thân hàm phải thụt lề 4 dấu cách (xem Bài 4).
• Tham số mặc định phải đứng sau tham số thường: def f(a, b=1) đúng, def f(a=1, b) lỗi.

💾 Mang về — bộ hàm quản lý điểm

Lưu vào kho code cá nhân (bài L8 trong series). (Ở đây gộp if điều_kiện: return ... trên một dòng cho gọn — Python cho phép, tương đương cách viết xuống dòng ở trên.)

# ham_diem.py — quản lý điểm bằng hàm
def xep_loai(diem):
    if diem >= 8: return "Giỏi"
    elif diem >= 6.5: return "Khá"
    elif diem >= 5: return "Trung bình"
    return "Yếu"

def trung_binh(ds):
    return sum(ds) / len(ds) if ds else 0   # tránh chia 0

diem = [8, 6.5, 9, 4]
tb = trung_binh(diem)
print(f"TB: {tb:.2f} | Xếp loại: {xep_loai(tb)}")

Thuật ngữ chốt

Thuật ngữ	Giải thích ngắn
def	Từ khoá định nghĩa hàm
tham số (parameter)	Biến nhận dữ liệu truyền vào hàm
đối số (argument)	Giá trị thực truyền vào khi gọi hàm
return	Trả giá trị ra khỏi hàm để dùng tiếp
tham số mặc định	Giá trị gán sẵn khi không truyền
gọi hàm (call)	Chạy hàm bằng tên_hàm(...)

Tự kiểm tra & lời giải

1. def dùng để làm gì? (Đáp án: định nghĩa một hàm)
2. Hàm không có return trả về gì? (Đáp án: None)
3. return khác print ở đâu? (Đáp án: return trả giá trị để dùng tiếp; print chỉ hiển thị)

Lời giải Bài thực hành:

# Bài 1
def chao(ten):
    print(f"Xin chào, {ten}!")
chao("Lan"); chao("Nam")

# Bài 2
def dien_tich(dai, rong):
    return dai * rong
print(dien_tich(5, 3))     # 15

# Bài 3
def tinh_thue(gia, thue=0.1):
    return gia * thue
print(tinh_thue(100000))        # 10000.0 (mặc định 0.1)
print(tinh_thue(100000, 0.08))  # 8000.0

Ghi nhớ nhanh

• Định nghĩa: def ten_ham(tham_so): + thân thụt lề; gọi: ten_ham(...).
• return để lấy kết quả dùng tiếp; print chỉ hiển thị.
• Mỗi hàm làm một việc rõ; tham số mặc định đứng sau tham số thường.

👉 Bài tập về nhà: gộp chương trình đếm từ (Bài 3) thành một hàm dem_tu(cau) trả về số từ, rồi gọi thử. Bài tiếp theo trong series: Bài 9 — Xử lý lỗi try/except (sắp đăng).