Bài 4: Điều kiện if/else trong Python

Bài 3 bạn đã xử lý chuỗi. Giờ ta cho chương trình biết ra quyết định: nếu điều kiện đúng thì làm việc này, không thì làm việc khác. Đó là if/else — thứ có mặt trong gần như mọi chương trình. Cuối bài bạn tự viết một chương trình xếp loại điểm (nhập điểm → in Giỏi/Khá/Trung bình/Yếu), chạy ra kết quả thật.

⏱️ Cách học bài này (~30 phút): đọc khái niệm + code mẫu (10’), tự gõ và chạy các bài thực hành (12’), xem lỗi thường gặp (4’), tự kiểm + lưu code mang về (4’).

Mục tiêu bài học

Sau bài này bạn sẽ:

• Viết câu lệnh if / elif / else để rẽ nhánh.
• Dùng toán tử so sánh ==, !=, >, <, >=, <= và kết hợp and, or, not.
• Hiểu vì sao thụt lề (indentation) quyết định trong Python.
• Tự viết chương trình xếp loại điểm — thêm vào kho code cá nhân.

Nội dung: rẽ nhánh với if/elif/else

1. Câu if cơ bản

Cú pháp: if + điều kiện + dấu hai chấm :, rồi khối lệnh thụt vào bên trong.

tuoi = 20
if tuoi >= 18:
    print("Bạn đủ tuổi.")   # thụt vào 4 dấu cách

Điều kiện là một biểu thức đúng/sai (True/False). Nếu đúng, khối thụt lề bên trong chạy; nếu sai, bỏ qua.

2. Toán tử so sánh

print(10 == 10)   # True  — bằng nhau
print(10 != 5)    # True  — khác nhau
print(7 > 3)      # True
print(3 >= 4)     # False

⚠️ So sánh dùng == (hai dấu bằng). Một dấu = là gán giá trị. Nhầm hai cái này là lỗi kinh điển của người mới.

3. if / elif / else

Khi có nhiều tình huống, dùng elif (else if) cho các nhánh giữa, else cho phần còn lại:

diem = 7
if diem >= 8:
    print("Giỏi")
elif diem >= 6.5:
    print("Khá")
elif diem >= 5:
    print("Trung bình")
else:
    print("Yếu")
# Kết quả: Khá

Python xét từ trên xuống, dừng ở nhánh đúng đầu tiên. Vì vậy thứ tự phải từ điều kiện chặt nhất xuống lỏng nhất — nếu đặt >= 5 lên đầu thì điểm 9 cũng rơi vào “Trung bình”.

4. Kết hợp điều kiện: and / or / not

tuoi = 25
co_ve = True
if tuoi >= 18 and co_ve:
    print("Được vào.")     # cả hai đúng mới chạy

• and: cả hai phải đúng. or: một trong hai đúng là đủ. not: đảo ngược đúng/sai.

Code mẫu có chú thích: xếp loại điểm

Ghép lại thành chương trình hoàn chỉnh, nhận điểm từ người dùng:

diem = float(input("Nhập điểm (0-10): "))   # float() để nhận cả điểm lẻ như 6.5

if diem < 0 or diem > 10:                    # kiểm tra hợp lệ trước
    print("Điểm không hợp lệ!")
elif diem >= 8:
    print("Xếp loại: Giỏi")
elif diem >= 6.5:
    print("Xếp loại: Khá")
elif diem >= 5:
    print("Xếp loại: Trung bình")
else:
    print("Xếp loại: Yếu")

Chạy thử với 6.5 → Xếp loại: Khá; với 9 → Giỏi; với 4 → Yếu. Mấu chốt: dùng float() vì input() luôn trả về chuỗi, và kiểm tra hợp lệ trước khi xếp loại.

💡 int() hay float()? Dùng int() khi chỉ nhận số nguyên (tuổi, số lượng); float() khi có thể có phần lẻ (điểm 6.5, giá tiền). Cả hai đều ép chuỗi từ input() về số để so sánh.

Bài thực hành code (tự gõ)

Bài 1 — Chẵn hay lẻ: nhận một số nguyên, in “Chẵn” hoặc “Lẻ”.
✅ Gợi ý: số chia hết cho 2 khi so % 2 == 0 (% là phép chia lấy dư).

Bài 2 — Kiểm tra đăng nhập: cho sẵn mat_khau_dung = "python123"; hỏi người dùng nhập mật khẩu, in “Đăng nhập thành công” nếu đúng, ngược lại “Sai mật khẩu”.
✅ Gợi ý: so sánh bằng ==.

Bài 3 — Phân loại tuổi: nhận tuổi, in “Trẻ em” (<13), “Thiếu niên” (13–17), “Người lớn” (≥18).
✅ Gợi ý: dùng if/elif/else, xét từ nhỏ đến lớn hoặc ngược lại cho nhất quán.

Lỗi thường gặp & cách sửa

• IndentationError → quên thụt lề khối bên trong if, hoặc lẫn tab với dấu cách. Dùng nhất quán 4 dấu cách. Ví dụ code sai:

if diem >= 5:
print("Đậu")     # SAI: không thụt lề
# → IndentationError: expected an indented block after 'if' statement

Sửa: thụt dòng print vào 4 dấu cách.

• Quên dấu : cuối dòng if/elif/else → SyntaxError. Luôn có dấu hai chấm.
• Dùng = thay == trong điều kiện → lỗi cú pháp. So sánh phải ==.
• Thứ tự elif sai → điểm 9 ra “Trung bình” vì >= 5 đặt trên >= 8. Xét từ điều kiện chặt nhất xuống.
• Quên float()/int() → so sánh chuỗi với số báo lỗi, vì input() trả về chuỗi. Xem lại đọc lỗi và debug cho người mới.

💾 Mang về — chương trình xếp loại điểm

Lưu vào kho code cá nhân (bài L4 trong series):

# xep_loai.py — xếp loại điểm học tập
diem = float(input("Nhập điểm (0-10): "))
if diem < 0 or diem > 10:
    print("Điểm không hợp lệ!")
elif diem >= 8:
    print("Giỏi")
elif diem >= 6.5:
    print("Khá")
elif diem >= 5:
    print("Trung bình")
else:
    print("Yếu")

Thuật ngữ chốt

Thuật ngữ	Giải thích ngắn
if / elif / else	Rẽ nhánh: nếu / nếu không thì nếu / còn lại
điều kiện (condition)	Biểu thức cho kết quả True hoặc False
indentation (thụt lề)	Khoảng cách đầu dòng xác định khối lệnh; Python bắt buộc
toán tử so sánh	==, !=, >, <, >=, <=
and / or / not	Kết hợp/đảo điều kiện logic

Tự kiểm tra & lời giải

1. if 5 == 5: in gì nếu bên trong là print("ok")? (Đáp án: ok)
2. 10 % 2 bằng mấy? (Đáp án: 0 — nên 10 là số chẵn)
3. Vì sao điểm 9 lại ra “Trung bình” nếu đặt elif diem >= 5 trước elif diem >= 8? (Đáp án: Python dừng ở nhánh đúng đầu tiên; 9 ≥ 5 đã đúng nên không xét tiếp)

Lời giải Bài thực hành:

# Bài 1
so = int(input("Nhập số: "))
if so % 2 == 0:
    print("Chẵn")
else:
    print("Lẻ")

# Bài 2
mat_khau_dung = "python123"
nhap = input("Mật khẩu: ")
if nhap == mat_khau_dung:
    print("Đăng nhập thành công")
else:
    print("Sai mật khẩu")

# Bài 3
tuoi = int(input("Tuổi: "))
if tuoi < 13:
    print("Trẻ em")
elif tuoi < 18:
    print("Thiếu niên")
else:
    print("Người lớn")

Ghi nhớ nhanh

• Cấu trúc: if điều_kiện: → elif: → else:, mỗi khối thụt lề 4 dấu cách.
• So sánh dùng ==; kết hợp bằng and / or / not.
• Python dừng ở nhánh đúng đầu tiên — xếp điều kiện đúng thứ tự.

👉 Bài tập về nhà: nâng cấp chương trình xếp loại điểm để hỏi tên rồi in "<tên> xếp loại: ..." bằng f-string (nhắc lại Bài 3). Bài tiếp theo trong series: Bài 5 — Vòng lặp for/while (sắp đăng).