Bài 9: Xử lý lỗi với try/except trong Python

Bài 8 bạn đã gói hành động vào hàm. Nhưng chương trình thật luôn gặp tình huống ngoài ý muốn: người dùng gõ chữ khi cần số, file không tồn tại, chia cho 0… Nếu không xử lý, chương trình sập với thông báo lỗi khó hiểu. Bài này dạy try/except — cách bắt lỗi để chương trình chạy êm và báo lỗi thân thiện. Cuối bài bạn viết một chương trình nhập số an toàn không bao giờ sập.

⏱️ Cách học bài này (~30 phút): đọc try/except (10’), tự gõ và chạy các bài thực hành (12’), xem lỗi thường gặp (4’), tự kiểm + lưu code mang về (4’).

Mục tiêu bài học

Sau bài này bạn sẽ:

• Dùng try/except để bắt lỗi thay vì để chương trình sập.
• Bắt lỗi cụ thể (ValueError, ZeroDivisionError).
• Báo lỗi thân thiện và cho nhập lại.
• Biết else/finally ở mức cơ bản.

Nội dung: try/except

1. Vì sao cần try/except

Không có nó, gõ sai là sập:

tuoi = int(input("Tuổi: "))   # gõ "abc" → ValueError, chương trình DỪNG

Có try/except, chương trình xử lý êm:

try:
    tuoi = int(input("Tuổi: "))
    print(f"Bạn {tuoi} tuổi.")
except ValueError:
    print("Vui lòng nhập một số!")   # bắt lỗi, không sập

2. Bắt lỗi cụ thể (nên làm)

Bắt đúng loại lỗi thay vì bắt tất cả:

try:
    a = int(input("Số bị chia: "))
    b = int(input("Số chia: "))
    print(a / b)
except ValueError:
    print("Phải nhập số!")          # gõ chữ
except ZeroDivisionError:
    print("Không chia được cho 0!")  # b = 0

⚠️ Tránh except: trơ (bắt tất cả) vì nó che giấu cả lỗi lập trình thật. Bắt lỗi cụ thể giúp bạn xử lý đúng và dễ debug.

3. Cho nhập lại (kết hợp vòng lặp)

while True:
    try:
        tuoi = int(input("Nhập tuổi: "))
        break                    # nhập đúng → thoát vòng lặp
    except ValueError:
        print("Sai rồi, nhập lại một số nguyên.")

4. else và finally (biết là đủ)

try:
    so = int(input("Số: "))
except ValueError:
    print("Không phải số.")
else:
    print(f"Bình phương: {so**2}")   # chạy khi KHÔNG lỗi
finally:
    print("Đã xử lý xong.")          # LUÔN chạy

Code mẫu có chú thích: nhập số an toàn

Hàm nhận số an toàn, không bao giờ sập:

def nhap_so(loi_nhac):
    while True:
        try:
            return float(input(loi_nhac))   # nhập đúng → trả về ngay
        except ValueError:
            print("⚠️ Vui lòng nhập một số hợp lệ.")

diem = nhap_so("Nhập điểm: ")   # gõ "abc" → báo lỗi, hỏi lại; gõ 8 → nhận
print(f"Điểm bạn nhập: {diem}")

Mấu chốt: bọc float(input(...)) trong try, sai thì báo và lặp lại; đúng thì return thoát hàm. Đây là mẫu tái dùng cực nhiều.

⚠️ “Không bao giờ sập” ở đây là với lỗi nhập sai kiểu (ValueError). Vẫn còn ngoại lệ khác như EOFError/KeyboardInterrupt (nhấn Ctrl+C) không bị bắt — đủ dùng cho người mới.

Bài thực hành code (tự gõ)

Bài 1 — Bắt ValueError: hỏi tuổi bằng int(input()) trong try/except; gõ chữ thì in “Phải nhập số!”.

Bài 2 — Chia an toàn: nhận 2 số rồi in thương; bắt cả ValueError (gõ chữ) và ZeroDivisionError (chia 0).

Bài 3 — Nhập lại tới khi đúng: dùng while True + try/except để bắt người dùng nhập một số nguyên, sai thì hỏi lại.

Lỗi thường gặp & cách sửa

• Dùng except: trơ → che giấu mọi lỗi kể cả lỗi lập trình. Hãy bắt lỗi cụ thể (except ValueError).
• Đặt quá nhiều code trong try → khó biết dòng nào lỗi. Chỉ bọc phần có thể lỗi.
• Quên dấu : sau try/except → SyntaxError.
• Thụt lề sai trong khối try/except → IndentationError (xem Bài 4).
• Muốn hiểu cách đọc thông báo lỗi để biết bắt lỗi nào: xem cách đọc lỗi và debug cho người mới.

💾 Mang về — hàm nhập số an toàn

Lưu vào kho code cá nhân (bài L9 trong series) — dùng lại ở mọi chương trình cần nhập số:

# nhap_an_toan.py — nhập số không bao giờ sập
def nhap_so(loi_nhac):
    while True:
        try:
            return float(input(loi_nhac))
        except ValueError:
            print("⚠️ Vui lòng nhập một số hợp lệ.")

a = nhap_so("Số thứ nhất: ")
b = nhap_so("Số thứ hai: ")
print(f"Tổng: {a + b}")

Thuật ngữ chốt

Thuật ngữ	Giải thích ngắn
try	Khối chứa code có thể gây lỗi
except	Khối xử lý khi có lỗi
ValueError	Lỗi khi ép kiểu sai (int(“abc”))
ZeroDivisionError	Lỗi chia cho 0
else (trong try)	Chạy khi try không có lỗi
finally	Luôn chạy, dù có lỗi hay không

Tự kiểm tra & lời giải

1. int("abc") gây lỗi gì? (Đáp án: ValueError)
2. Vì sao nên tránh except: trơ? (Đáp án: nó che giấu cả lỗi lập trình thật, khó debug)
3. Khối finally chạy khi nào? (Đáp án: luôn chạy, dù có lỗi hay không)

Lời giải Bài thực hành:

# Bài 1
try:
    tuoi = int(input("Tuổi: "))
    print(tuoi)
except ValueError:
    print("Phải nhập số!")

# Bài 2
try:
    a = int(input("a: "))
    b = int(input("b: "))
    print(a / b)
except ValueError:
    print("Phải nhập số!")
except ZeroDivisionError:
    print("Không chia cho 0!")

# Bài 3
while True:
    try:
        n = int(input("Số nguyên: "))
        break
    except ValueError:
        print("Sai, nhập lại.")
print("Bạn nhập:", n)

Ghi nhớ nhanh

• try: đặt code có thể lỗi; except LoạiLỗi: xử lý khi lỗi — chương trình không sập.
• Bắt lỗi cụ thể (ValueError, ZeroDivisionError), tránh except: trơ.
• Mẫu vàng: while True + try/except + return để nhập liệu an toàn.

👉 Bài tập về nhà: thêm try/except vào chương trình xếp loại điểm (Bài 4) để nhập điểm sai không làm sập chương trình. Bài tiếp theo trong series: Bài 10 — Đọc & ghi file (sắp đăng).