Bài 2: Biến và kiểu dữ liệu trong Python

Bài 1 bạn đã chạy được dòng code đầu tiên. Giờ ta học thứ có mặt trong mọi chương trình: biến (nơi lưu dữ liệu) và kiểu dữ liệu (loại dữ liệu đó là gì). Cuối bài, bạn sẽ tự viết một chương trình tính chỉ số BMI chạy được thật.

⏱️ Cách học bài này (~30 phút): đọc khái niệm + code mẫu (10’), tự gõ và chạy các bài thực hành (12’), xem lỗi thường gặp (4’), tự kiểm + lưu code mang về (4’).

Mục tiêu bài học

Sau bài này bạn sẽ:

• Tạo và gán giá trị cho biến.
• Nhận ra 4 kiểu dữ liệu cơ bản: int, float, str, bool.
• Dùng input() để nhận dữ liệu và ép kiểu để tính toán.
• Tự viết một chương trình tính BMI hoàn chỉnh.

🎯 Đóng góp vào đích series: bài này thêm 1 chương trình (máy tính BMI) vào kho chương trình của bạn — đích cuối series là kho ≥13 chương trình + 1 dự án.

1. Biến là gì?

Biến là một cái tên trỏ tới một giá trị được lưu trong bộ nhớ. Tạo biến bằng dấu = (gán):

ten = "Lan"      # gán chuỗi "Lan" cho biến ten
tuoi = 25        # gán số 25 cho biến tuoi

Dấu = ở đây không phải “bằng” như toán học, mà là “gán giá trị bên phải vào tên bên trái”. Sau đó dùng lại tên biến bất cứ đâu:

print(ten)       # in ra: Lan
print(tuoi + 1)  # in ra: 26

Quy tắc đặt tên: dùng chữ thường, nối bằng _ (vd can_nang), không bắt đầu bằng số, không dấu cách.

2. Bốn kiểu dữ liệu cơ bản

Kiểu	Là gì	Ví dụ
int	số nguyên	25, -3, 1000
float	số thập phân	1.65, 3.14, -0.5
str	chuỗi văn bản (trong dấu nháy)	"Lan", 'xin chào'
bool	đúng/sai	True, False

Kiểm tra kiểu bằng type():

print(type(25))      # <class 'int'>
print(type(1.65))    # <class 'float'>
print(type("Lan"))   # <class 'str'>

3. input() và ép kiểu — điểm cốt tử

input() nhận dữ liệu người dùng gõ, nhưng luôn trả về chuỗi (str), kể cả khi họ gõ số. Muốn tính toán phải ép kiểu:

tuoi = input("Tuổi của bạn: ")   # tuoi là chuỗi, vd "25"
tuoi = int(tuoi)                 # ép sang số nguyên để tính được

• int(...) → ép sang số nguyên.
• float(...) → ép sang số thập phân.
• str(...) → ép sang chuỗi (để nối với văn bản).

4. Code mẫu có chú thích — chương trình tính BMI

# Chương trình tính chỉ số BMI
ten = input("Tên bạn: ")                       # str: tên không cần ép kiểu
can_nang = float(input("Cân nặng (kg): "))     # ép sang float vì có thể có phần lẻ
chieu_cao = float(input("Chiều cao (m): "))    # vd 1.65

bmi = can_nang / (chieu_cao ** 2)              # ** là luỹ thừa: chieu_cao bình phương
print(ten, "có BMI là:", round(bmi, 1))        # round(x, 1): làm tròn 1 chữ số thập phân

Chạy thử (nhập 60 và 1.65), kết quả in ra:

Tên bạn: Lan
Cân nặng (kg): 60
Chiều cao (m): 1.65
Lan có BMI là: 22.0

Lưu ý cách print(...) nối nhiều phần bằng dấu phẩy — Python tự thêm khoảng trắng giữa chúng.

5. Bài thực hành (tự gõ và chạy)

Bài 1. Tạo 3 biến ten (str), tuoi (int), cao (float) và in ra cả ba.

Bài 2. Viết chương trình hỏi năm sinh rồi in ra tuổi (gợi ý: 2026 - int(input(...))).

Bài 3. Viết chương trình hỏi giá sản phẩm và số lượng, in ra tổng tiền.

Bài 4. Sửa lại chương trình BMI để in thêm dòng phân loại đơn giản (vd in “BMI của bạn:” trước số) — luyện nối chuỗi với số.

✅ Kết quả mong đợi: mỗi chương trình chạy không báo lỗi và in ra đúng con số. Riêng Bài 2, nhập 2000 phải ra 26.

6. Lỗi thường gặp & cách sửa

Lỗi	Nguyên nhân	Cách sửa
TypeError: can only concatenate str	nối chuỗi với số bằng +	ép số sang chuỗi: "Tuổi: " + str(tuoi), hoặc dùng dấu phẩy trong print
ValueError: invalid literal for int()	int("hai mươi") — ép chữ sang số	chỉ ép khi người dùng gõ số; nhập đúng định dạng
Kết quả tính ra sai/0	quên ép kiểu, đang tính trên chuỗi	bọc int(...) hoặc float(...) quanh input()
NameError: name 'ten' is not defined	dùng biến chưa tạo / gõ sai tên	kiểm tra chính tả tên biến, tạo biến trước khi dùng

💾 Mang về — code hoàn chỉnh

Lưu file bmi.py với chương trình ở mục 4 vào kho chương trình của bạn. Đây là chương trình thứ 1 trong series — bạn sẽ tích luỹ ≥13 chương trình như vậy.

Thuật ngữ chốt

Thuật ngữ	Giải thích ngắn
Biến (variable)	Tên trỏ tới một giá trị lưu trong bộ nhớ.
Gán (=)	Đặt giá trị bên phải vào biến bên trái.
Kiểu dữ liệu	Loại của giá trị: int, float, str, bool.
Ép kiểu (cast)	Chuyển giá trị sang kiểu khác: int(), float(), str().
input()	Nhận dữ liệu người dùng gõ; luôn trả về chuỗi.

Tự kiểm tra

1. type(3.0) trả về kiểu gì?
2. Vì sao int(input()) + 5 chạy được mà input() + 5 báo lỗi?
3. Viết 1 dòng tạo biến gia bằng 19.5.
4. (Mini-task) Tự gõ và chạy chương trình BMI ở mục 4, thử với 70 kg và 1.70 m.

Gợi ý đáp án

• 1: float.
• 2: input() trả về chuỗi; chuỗi + 5 là cộng chuỗi với số → lỗi. int(...) đổi chuỗi thành số nên cộng được.
• 3: gia = 19.5
• 4: (tự chạy) — kết quả BMI ≈ 24.2.

Ghi nhớ nhanh

• Biến = tên trỏ tới giá trị; gán bằng =.
• 4 kiểu: int, float, str, bool.
• input() luôn ra chuỗi → ép kiểu trước khi tính.

Bài tập về nhà: viết chương trình hỏi 2 số rồi in ra tổng, hiệu, tích, thương của chúng (nhớ ép kiểu). Ôn lại Bài 1: Cài đặt & chạy code đầu tiên. Bài 3: chuỗi và thao tác văn bản.