Bài 6: List, tuple và set trong Python

Bài 5 bạn đã lặp qua dữ liệu bằng vòng lặp. Giờ ta học cách gom nhiều giá trị vào một biến — thứ bạn sẽ dùng ở gần như mọi chương trình. Python có ba kiểu hay gặp nhất: list, tuple, set. Cuối bài bạn tự viết một chương trình quản lý danh sách việc cần làm (thêm, xóa, xem) — chạy ra kết quả thật.

⏱️ Cách học bài này (~30 phút): đọc ba kiểu + code mẫu (10’), tự gõ và chạy các bài thực hành (12’), xem lỗi thường gặp (4’), tự kiểm + lưu code mang về (4’).

Mục tiêu bài học

Sau bài này bạn sẽ:

• Dùng list: tạo, thêm (.append), xóa (.remove), duyệt, kiểm tra (in).
• Biết tuple là gì và vì sao “bất biến”.
• Dùng set để khử trùng và kiểm tra tồn tại nhanh.
• Tự viết chương trình quản lý việc cần làm — thêm vào kho code cá nhân.

Nội dung: ba cách gom giá trị

1. List — danh sách sửa được [ ]

List có thứ tự, thay đổi được — kiểu dùng nhiều nhất:

viec = ["Học Python", "Trả lời email"]
viec.append("Họp nhóm")     # thêm vào cuối
viec.remove("Trả lời email") # xóa theo giá trị
print(viec)                  # ['Học Python', 'Họp nhóm']
print(len(viec))             # 2 — đếm số phần tử
print("Học Python" in viec)  # True — kiểm tra tồn tại

Truy cập theo vị trí (bắt đầu từ 0): viec[0] là phần tử đầu. Duyệt bằng vòng lặp:

for v in viec:
    print("-", v)

2. Tuple — danh sách “khoá cứng” ( )

Tuple giống list nhưng không sửa được sau khi tạo — hợp cho dữ liệu cố định:

toa_do = (10, 20)     # ví dụ toạ độ x, y
print(toa_do[0])      # 10
# toa_do[0] = 5       # LỖI: tuple không cho đổi

Dùng tuple khi bạn muốn chắc chắn dữ liệu không bị đổi nhầm (ngày sinh, toạ độ, cấu hình cố định).

3. Set — tập không trùng { }

Set không giữ thứ tự và tự loại phần tử trùng — cực tiện để khử trùng:

so = [1, 2, 2, 3, 3, 3]
print(set(so))        # {1, 2, 3} — bỏ trùng
print(len(set(so)))   # 3 — đếm giá trị khác nhau

Code mẫu có chú thích: quản lý việc cần làm

Ghép list + vòng lặp + điều kiện thành một chương trình nhỏ:

viec = []                                   # danh sách rỗng ban đầu

while True:
    lenh = input("Thêm (a), Xóa (x), Xem (v), Thoát (q): ")
    if lenh == "a":
        viec.append(input("Việc cần thêm: "))
    elif lenh == "x":
        can_xoa = input("Việc cần xóa: ")
        if can_xoa in viec:                 # kiểm tra trước khi xóa
            viec.remove(can_xoa)
        else:
            print("Không tìm thấy việc đó.")
    elif lenh == "v":
        for i, v in enumerate(viec, 1):     # enumerate đánh số từ 1
            print(f"{i}. {v}")
    elif lenh == "q":
        break

Mấu chốt: .append() để thêm, .remove() để xóa (nhớ kiểm tra in trước kẻo lỗi), và enumerate để in kèm số thứ tự.

Bài thực hành code (tự gõ)

Bài 1 — Đếm phần tử: cho mon = ["Toán", "Lý", "Hóa"], in số môn bằng len().

Bài 2 — Khử trùng: cho diem_danh = ["Lan", "Nam", "Lan", "Hoa", "Nam"], in danh sách tên không trùng và số người khác nhau.
✅ Gợi ý: dùng set().

Bài 3 — Kiểm tra & thêm: cho một list gio_hang, hỏi người dùng một món; nếu chưa có thì thêm vào, nếu đã có thì báo “Đã có trong giỏ”.
✅ Gợi ý: dùng in và .append().

Lỗi thường gặp & cách sửa

• .remove(x) khi x không có trong list → ValueError. Luôn kiểm tra if x in list trước khi xóa.
• Lẫn [], (), {} → sai kiểu. Nhớ: list [], tuple (), set {}.
• Sửa tuple → TypeError. Tuple bất biến; cần đổi thì dùng list.
• Chỉ số vượt giới hạn (viec[5] khi list chỉ có 2 phần tử) → IndexError. Đếm bằng len() trước.
• Đọc kỹ thông báo lỗi để sửa nhanh: xem cách đọc lỗi và debug cho người mới.

💾 Mang về — chương trình quản lý việc

Lưu vào kho code cá nhân (bài L6 trong series):

# todo.py — quản lý danh sách việc cần làm
viec = []
while True:
    lenh = input("Thêm (a), Xóa (x), Xem (v), Thoát (q): ")
    if lenh == "a":
        viec.append(input("Việc: "))
    elif lenh == "x":
        v = input("Xóa việc: ")
        viec.remove(v) if v in viec else print("Không có.")
    elif lenh == "v":
        for i, v in enumerate(viec, 1):
            print(f"{i}. {v}")
    elif lenh == "q":
        break

Thuật ngữ chốt

Thuật ngữ	Giải thích ngắn
list []	Danh sách có thứ tự, sửa được
tuple ()	Dãy có thứ tự, không sửa được (bất biến)
set {}	Tập không trùng, không thứ tự
.append() / .remove()	Thêm vào cuối / xóa theo giá trị
in	Kiểm tra một phần tử có trong tập không
enumerate()	Duyệt kèm số thứ tự

Tự kiểm tra & lời giải

1. [], (), {} lần lượt là kiểu gì? (Đáp án: list, tuple, set)
2. set([1,1,2]) cho kết quả gì? (Đáp án: {1, 2})
3. Vì sao nên kiểm tra in trước khi .remove()? (Đáp án: tránh ValueError khi phần tử không tồn tại)

Lời giải Bài thực hành:

# Bài 1
mon = ["Toán", "Lý", "Hóa"]
print(len(mon))            # 3

# Bài 2
diem_danh = ["Lan", "Nam", "Lan", "Hoa", "Nam"]
khong_trung = set(diem_danh)
print(khong_trung, len(khong_trung))   # 3 tên khác nhau (thứ tự set không cố định)

# Bài 3
gio_hang = ["táo", "sữa"]
mon = input("Thêm món: ")
if mon in gio_hang:
    print("Đã có trong giỏ")
else:
    gio_hang.append(mon)
    print(gio_hang)

Ghi nhớ nhanh

• list [] sửa được (append/remove/in); tuple () bất biến; set {} khử trùng.
• Xóa an toàn: kiểm tra in trước rồi mới .remove().
• Khử trùng nhanh một list: set(danh_sach).

👉 Bài tập về nhà: nâng cấp chương trình todo để không cho thêm việc trùng (gợi ý: kiểm tra in trước khi .append()). Bài tiếp theo trong series: Bài 7 — Dictionary (sắp đăng).